Trwa kampania społeczna „NGO bez barier” w ramach projektu pt. „Lubelscy Liderzy Dostępności”, sfinansowanego przez Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego ze środków Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030. Projekt jest realizowany przez Związek Stowarzyszeń Forum Lubelskich Organizacji Pozarządowych. Celem projektu jest wzmocnienie pod względem strategicznym rozwoju Lubelskiego Partnerstwa na Rzecz Dostępności (LPnRD), które jest płaszczyzną współpracy na rzecz zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami w woj. lubelskim.

Czy w ciągu dekady sztuczna inteligencja (AI) zmieni sektor pozarządowy?

Wyobraźnia jest czasem ważniejsza niż wiedza, bo wiedza jest ograniczona. Historia uczy nas, że rewolucje technologiczne są nieuniknione. Sztuczna inteligencja (AI) wkroczyła do naszego codziennego życia szybciej, niż wszyscy się tego spodziewali. AI już dawno przekroczyła próg eksperymentu technologicznego i stała się nieodłącznym elementem cywilizacyjnym. Postęp technologiczny sprawił, że AI stała się jednym z najważniejszych elementów współczesnych przemian. Współczesny świat rozwija się szybciej niż kiedykolwiek wcześniej. Technologie cyfrowe zmieniają sposób komunikacji, pracy i budowania relacji społecznych.

Gdzie technika służy człowiekowi, tam człowiek zajdzie szybciej i dalej. Nieprzypadkowo sztuczna inteligencja jest nazywana czwartą rewolucją przemysłową, zaraz po – silniku parowym, elektryczności i komputeryzacji. To porównanie obrazuje wpływ, jaki technologia AI będzie wywierać na świat, jaki do tej pory znaliśmy. Wcześniej wynalezienie silnika parowego i energii elektrycznej – uwolniły ludzi od ciężkiej pracy fizycznej. Natomiast komputeryzacja i powszechny dostęp do Internetu – połączyły cały świat w jeden globalny system.

Jeżeli już coś zmieniać w trzecim sektorze, to tylko na lepsze. W perspektywie najbliższej dekady, rozwój technologii AI oraz postępująca cyfryzacja procesów społecznych, będą znacząco wpływać na sposób funkcjonowania NGO. Ostatni globalny kryzys wywołany pandemią COVID-19, znacząco przyspieszył proces transformacji cyfrowej w środowisku sektora pozarządowego. Ograniczenia sanitarne spowodowały, że większość kontaktów międzyludzkich musiała zostać przeniesiona do świata wirtualnego. NGO musiały przejść do pracy zdalnej z powodu ograniczenia do minimum kontaktów „twarzą w twarz”. Zmieniło to w pewnym stopniu sposób, w jaki postrzegamy – prawdę i fałsz. Obecnie to, co nie jest wirtualne – staje się nierealne. Dzisiaj wystarczy zniknąć z mediów społecznościowych, aby zostać zapomnianym.

Ale czy NGO są gotowe na rewolucję AI? Świat cyfrowy nie jest już dodatkiem do codzienności, lecz stał się rzeczywistością. Nie będzie to wyłącznie zmiana technologiczna, ale również zmiana kultury organizacyjnej. Nie ma obawy, że AI wyeliminuje potrzebę istnienia sektora pozarządowego – choć skala tej zmiany będzie nierównomierna i obarczona istotnymi wyzwaniami. NGO będą działać bardziej cyfrowo, ale nadal społeczne. AI nie zastąpi misji ani wartości organizacji społecznych, ale zmieni tempo i skalę działań. Sztuczna inteligencja będzie mieć istotny wpływ na sposób zarządzania organizacjami, komunikowania się, czy świadczenia usług.

Do 2036 roku większość NGO będzie korzystać z AI tak naturalnie, jak dziś korzysta z poczty elektronicznej, czy z mediów społecznościowych. Dynamiczny rozwój AI można porównać do pędzącego pociągu szybkich prędkości. Pociąg AI jedzie coraz szybciej i nie sposób już go zatrzymać. Jeżeli NGO prześpią sprzyjający im czas i nie wsiądą do wagonu z napisem „AI”– to pociąg odjedzie bez nich. Ktoś inny przejmie stery i będzie decydować o kierunku jazdy. Stąd akcent pytania przesuwa się z – czy?, na – do którego wagonu wsiąść? Zaszliśmy tak daleko, ale przed nami jeszcze długa droga.

NGO sumieniem technologii AI

Najpierw tworzymy narzędzia, a później narzędzia zmieniają nas. Technologia AI sama w sobie nie jest ani dobra, ani zła. Jednak nigdy nie pozostaje neutralna. Zależy to od tego do jakich celów będzie je używać? Największą rewolucją AI w sektorze pozarządowym nie będzie technologia, lecz zmiana myślenia. Niewłaściwe użycie sztucznej inteligencji może błyskawicznie zniszczyć największą walutę trzeciego sektora – wiarygodność i zaufanie społeczne. Systemy AI potrafią generować przekonująco brzmiące, ale błędne informacje (tzw. halucynacje) lub powielać stereotypy, stąd niezbędna jest rola NGO jako „sumienia technologii”.

Transformacja cyfrowa przypomina globalny eksperyment społeczny. Technologia pozostanie wsparciem dla NGO, dopóki stoi po stronie człowieka. AI nie rozwiąże wszystkich problemów trzeciego sektora. Nie zastąpi finansowania, zaangażowania społecznego, ani korzystnej dla sektora polityki publicznej. Może jednak stać się najpotężniejszym narzędziem w historii do budowania otwartego i wolnego od barier społeczeństwa.

Nadmierne poleganie na technologii AI może uderzyć w fundamenty działalności społecznej, jakimi są zaufanie i bezpośredni kontakt. Istnieje ryzyko, że AI stanie się „czarną skrzynką”. Mechanizmem podejmującym decyzje w sposób niejasny dla odbiorców i działającym poza społeczną kontrolą. Sektorowi NGO może też grozić nadmierne uzależnienie od kilku globalnych platform technologicznych lub komercyjnych dostawców rozwiązań AI. Taka sytuacja znacząco ograniczy niezależność organizacji społecznych, zmuszając je do funkcjonowania w ramach infrastruktury narzuconej przez „gigantów cyfrowych” (Big Tech). Choć korporacje technologiczne rozwijają technologię AI, to mogą one jednocześnie hamować postęp innowacji rynkowych – jeżeli nie będą one zgodne z ich interesami.

Stąd bycie „sumieniem technologii” to także obowiązek kształtowania nowych postaw obywatelskich w epoce AI. Nowym zadaniem NGO będzie przejęcie roli edukatorów tłumaczących społeczeństwu zasady nowej demokracji cyfrowej. Obowiązkiem NGO będzie edukowanie społeczeństwa w zakresie bezpieczeństwa cyfrowego, jak też dbanie o to – aby AI służyła dobru wspólnemu.

Przyszłość sektora pozarządowego nie będzie analogowa ani cyfrowa – będzie hybrydowa

Najlepszym sposobem przewidywania przyszłości jest jej tworzenie. Przyszłość w dużym stopniu zależy od zdolności adaptacyjnych społeczeństwa na zmiany. Przyszłość sektora pozarządowego będzie coraz silniej związana z technologią AI. Obecnie drzwi do świata AI stoją otworem przed NGO – wystarczy przekroczyć próg. NGO mogą wymyślić ideę – a AI pomoże ją rozwinąć i wcielić w życie. Tam, gdzie inwencja człowieka spotka się z innowacyjnością AI, mogą powstać najbardziej przełomowe osiągnięcia.

Sztuczna inteligencja nie tylko przekształci sposób działania NGO, ale także wpłynie na charakter społeczeństwa obywatelskiego. W tym zakresie prawdopodobnie będą tworzone hybrydowe zespoły, w których organizacje będą współpracować z częściowo autonomicznymi agentami AI. Oznacza to odejście od tradycyjnego „analogowego” modelu działania NGO, w kierunku organizacji funkcjonującej w oparciu o technologie cyfrowe.

W najbliższych latach skuteczność działalności misyjnej NGO będzie zależała w dużym stopniu od zdolności łączenia wartości społecznych z nowoczesnymi technologiami AI. Dlatego potrzebne jest systemowe budowanie organizacji uczącej się oraz mającej świadomość potrzeby dostosowania się do zmieniających się warunków. Jednak kluczowe pozostanie pytanie – w jaki sposób AI zmieni cały sektor pozarządowy? W jakim kierunku powinny pójść zmiany systemowe?

Z technicznego punktu widzenia AI można wyłączyć, ale cywilizacyjnie już nie. Podobnie jak nie można wyłączyć Internetu w skali globalnej. Trzeba wierzyć, że ludzie w organizacjach społecznych nie zostaną „wyłączeni” przez sztuczną inteligencję. Ponadto AI nie wyeliminuje potrzebę istnienia sektora pozarządowego. Nie zastąpi też misji i wartości organizacji, ale diametralnie zmieni tempo i skalę ich działań.

Publikacja wyraża jedynie poglądy autora/ów i nie może być utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem NIW-CRSO.

Więcej na: www.liderzydostepnosci.pl/ngo-bez-barier/