Trwa kampania społeczna „NGO bez barier” w ramach projektu pt. „Lubelscy Liderzy Dostępności”, sfinansowanego przez Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego ze środków Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030. Projekt jest realizowany przez Związek Stowarzyszeń Forum Lubelskich Organizacji Pozarządowych. Celem projektu jest wzmocnienie pod względem strategicznym rozwoju Lubelskiego Partnerstwa na Rzecz Dostępności (LPnRD), które jest płaszczyzną współpracy na rzecz zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami w woj. lubelskim.

Obywatelska AI w służbie NGO

Najważniejsze jest robienie właściwych rzeczy, a nie tylko robienie rzeczy właściwie. W najbliższych latach rozwój technologii sztucznej inteligencji (AI) będzie coraz bardziej wpływać na sposób funkcjonowania III sektora. Przyszłość będzie należeć do inteligentnych organizacji pozarządowych (Smart NGO), które potrafią odpowiedzialnie korzystać z AI – łącząc efektywność technologiczną z wartościami społecznymi. Współpracujące ze sobą Smart NGO staną się fundamentem „cyfrowego” społeczeństwa. To one będą wyznaczać kierunek rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w najbliższych latach, udowadniając, że nowoczesność i wartości społeczne mogą skutecznie wzajemnie się wzmacniać.

Nie jest to jedynie trend technologiczny, ale przede wszystkim zmiana myślenia o prowadzeniu nowoczesnej działalności społecznej. Sztuczna inteligencja staje się jednym z najważniejszych narzędzi transformacji III sektora. AI może wspierać niemal każdy obszar działalności NGO. Ponadto wpisuje się w szerszy proces transformacji cyfrowej NGO. Pozwala rozwijać umiejętności łączenia tradycyjnych wartości społecznych z nowoczesnymi trendami technologicznymi.

Jednak AI sama nie rozwiąże większości problemów NGO – to sposób jej wykorzystania ma znaczenie. Oznacza to odejście od tradycyjnego (analogowego) modelu działania NGO, w kierunku organizacji funkcjonującej w systemie hybrydowym w oparciu o technologie cyfrowe. Tym bardziej, że NGO najczęściej działają przy ograniczonych zasobach finansowych i kadrowych, co powoduje konieczność racjonalnego gospodarowania dostępnymi zasobami. Sztuczna inteligencja otwiera drzwi, które dotąd były zamknięte. AI może zmniejszyć dystans między dużymi profesjonalnymi NGO a małymi organizacjami z ograniczonymi zasobami. Dzięki AI nawet niewielka organizacja może uzyskać dostęp do możliwości, które wcześniej były zarezerwowane tylko dla dużych NGO.

Wdrażając narzędzia AI nie traćmy z oczu misji

Nie chodzi o to, aby NGO stała się bardziej „cyfrowa”. Ważne, aby dzięki technologii stała się bardziej skuteczna w realizacji działalności misyjnej. Inteligencja organizacji nie może być mierzona wyłącznie efektywnością. Misja NGO powinna być zawsze stawiana przed technologią. Z wielkimi możliwościami AI wiąże się wielka odpowiedzialność. Technologia AI powinna wspierać ludzi – a nie ich zastępować. Sztuczna inteligencja znacząco zwiększy tempo i skalę działań NGO, ale nigdy nie przejmie odpowiedzialności za misję społeczną. Technologia AI sama z siebie nie stworzy lepszego społeczeństwa – to ludzie powinni decydować jak ją wykorzystać.

NGO ignorujące AI, mogą z czasem tracić na konkurencyjności i zdolności do szybkiego reagowania na zmiany w świecie cyfrowym. Jednocześnie organizacja, która bezrefleksyjnie oddaje decyzje algorytmom, może utracić swoją tożsamość. Spowoduje to podział NGO, pod względem rozwoju, na trzy prędkości, tj. organizacje całkowicie ignorujące technologie AI, organizacje korzystające z niej bezkrytycznie i wreszcie organizacje korzystające z niej w sposób odpowiedzialny (Smart NGO).

AI pomaga – człowiek decyduje – NGO ponosi odpowiedzialność

Czas to zasób społeczny. AI nie zastąpi realizację misji organizacji, ale uwolni NGO od często rutynowych zadań oraz wprowadzi automatyzację procesów administracyjnych. Dzięki temu organizacje będą mogły poświęcić więcej czasu na prace społeczne. Zapewni to większą efektywność przy tych samych zasobach ludzkich.

Kto pyta – nie błądzi. Kto zapyta AI – ten szybciej uzyska odpowiedź. Jednak najpierw trzeba wiedzieć – jak prawidłowo zapytać i ocenić wiarygodność odpowiedzi? Potrzebna jest umiejętność odróżnienia ważnego sygnału komunikacyjnego od szumu informacyjnego. Tutaj z pomocą mogą przyjść kompetencje cyfrowe. Smart NGO działa bardziej cyfrowo od tradycyjnej organizacji. Wykorzystuje technologię nie tylko do wykonywania misji społecznej, ale też do podejmowania lepszych decyzji w oparciu o analizę danych. W ten sposób dostęp do danych staje się strategicznym zasobem organizacji. AI może wspierać podejmowanie decyzji, ale nie powinna przejmować odpowiedzialności za decyzje.

W przyszłości zagrożeniem dla NGO nie musi być AI, która będzie stopniowo zastępować człowieka. Może nim być brak przygotowania organizacji do skutecznego korzystania z tej technologii. AI może przyczyniać się do demokratyzacji dostępu do wiedzy – ale aby tak się stało, potrzebne są kompetencje cyfrowe. Bez nich technologia AI może zamiast wyrównywać szanse – zwiększać nierówności. Ponadto narzędzia AI powinny być odpowiednio dobrane do kompetencji NGO i ułatwiać im działalność, a nie tworzyć kolejne bariery.

AI może wyrównywać szanse – ale też pogłębiać nierówności

Technologia AI jest tylko narzędziem – to ludzie nadają jej sens. AI nie zastąpi – empatii, społecznej wrażliwości, odpowiedzialności, czy rozumienia lokalnych potrzeb. Sztuczna inteligencja może być niezwykle skuteczna, ale także powielać – błędy, stereotypy i uprzedzenia. Systemy AI uczą się na danych. Jeżeli dane zawierają uprzedzenia lub nierówności, system może je powielać. Wyzwaniem nie będzie nauczenie NGO stosowania AI – ale krytycznego i etycznego korzystania z tego narzędzia.

Należy stosować zasadę ograniczonego zaufania (ufaj, ale sprawdzaj) i potrafić krytycznie zweryfikować prawdziwość oraz poprawność treści generowanych przez algorytmy. Wdrażanie technologii AI przez organizacje pozarządowe powinno opierać się na jasnych zasadach (np. Kodeksie AI dla NGO). System może stworzyć tekst brzmiący profesjonalnie, logicznie i przekonująco – a jednocześnie zawierający błędy. AI może wygenerować treść, ale to człowiek ostatecznie odpowiada za jej wykorzystanie. Oznacza to zasadę ograniczonego zaufania do generowanych informacji przez AI.

Rozwijanie kompetencji krytycznego korzystania z AI stanie się tak samo ważne – jak kompetencje cyfrowe. NGO muszą nauczyć się rozpoznawać dezinformację, sposoby ochrony danych (RODO), bezpiecznego korzystania z narzędzi AI oraz świadomego podejmowania decyzji dotyczących wykorzystania algorytmów. Wobec tego kompetencje technologiczne powinny być rozwijane równolegle z kompetencjami etycznymi i krytycznym myśleniem. Stąd nowym obowiązkiem NGO będzie edukowanie społeczeństwa i eliminowanie luk kompetencyjnych w zakresie bezpieczeństwa cyfrowego.

Autor artykułu:
Wojciech Dec,
tel. 668 548 249
wojciech.dec@wp.pl

Publikacja wyraża jedynie poglądy autora/ów i nie może być utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem NIW-CRSO.

Więcej na: www.liderzydostepnosci.pl/ngo-bez-barier/